بۇ ۋەقەدىن بۈگۈنگە بىر نەزەر
تارىخىي ۋە ئىلمىي تەھلىل: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سىياسىي ھېكمىتى، ئەخلاقى ۋە مۇناپىقلارغا تۇتقان پوزىتسىيەسى
ئىسلام تارىخىدا ئۇھۇد غازىتى پەقەت بىر ھەربىي توقۇنۇش بولۇپلا قالماستىن، بەلكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئىمانى، ئىتائىتى، ئىجتىمائىي بىرلىكى ۋە رەھبەرلىك مەدەنىيىتى سىنالغان مۇھىم بىر ۋەقەدۇر.
بۇ غازاتتا يۈز بەرگەن ئەڭ مۇھىم ۋەقەلەرنىڭ بىرى، مۇناپىقلارنىڭ باشلىقى دەپ تونۇلغان ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇبەي ئىبنى سەلۇلنىڭ ئۆزىگە ئەگەشكەن تەخمىنەن ئۈچ يۈز كىشىنى ئېلىپ، جىھاد مەيدانىدىن چېكىنىپ كېتىشىدۇر.
بۇ ئىش مۇسۇلمانلار قوشۇنىنىڭ سانىنى زور دەرىجىدە ئازايتىپ، قوشۇن ئىچىدىكى ئىتائەت ۋە ئىتتىپاقلىققا ئېغىر زەربە بەرگەن.
شۇنداقتىمۇ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا قانداق مۇئامىلە قىلدى؟ ئۇنى دەرھال جازالىدىمۇ؟ مۇسۇلمانلارنى ئۇنىڭغا قارشى قوزغىدىمۇ؟ ياكى باشقا بىر ھېكمەتلىك يولنى تاللىدىمۇ؟
بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن، ئۇھۇد غازىتىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى، قۇرئان كەرىمدىكى مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەرنى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەمەلىي پوزىتسىيەسىنى بىرلىكتە تەھلىل قىلىش كېرەك.
بىرىنچى: ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇبەي كىمدۇر؟
ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇبەي ئىبنى سەلۇل مەدىنەدىكى خەزرەج قەبىلىسىنىڭ باشلىقلىرىدىن بولۇپ، ئىسلامدىن ئىلگىرى مەدىنەدە سىياسىي نوپۇزغا ئىگە كىشى ئىدى.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەدىنەگە ھىجرەت قىلىپ كەلگەندىن كېيىن، مەدىنە جەمئىيىتىدە يېڭى بىر رەھبەرلىك مەركىزى شەكىللەندى.
ئىبنى ئۇبەينىڭ ئىلگىرىكى سىياسىي ئارزۇلىرى بۇ يېڭى ۋەزىيەتتە ئەمەلگە ئاشمىدى.
ئۇنىڭ ئىسلامنى قوبۇل قىلغاندەك كۆرۈنۈپ، ئىچىدە كۇپرىنى يوشۇرغانلىقى ھەققىدە قۇرئان كەرىم ۋە ھەدىس مەنبەلىرىدە نۇرغۇن دەلىللەر بار.
شۇڭا ئۇ ئىسلام تارىخىدا مۇناپىقلارنىڭ باشلىقلىرىدىن چوڭى سۈپىتىدە تونۇلغان.
لېكىن بۇ يەردە بىر مۇھىم نۇقتىنى ئايرىپ چۈشىنىش كېرەك: ئىسلامنىڭ تارىخىي تەجرىبىسىدە بىر كىشىنىڭ ئىچىدىكى نىيىتىگە ھۆكۈم قىلىش بىلەن، ئۇنىڭ تاشقى ھەرىكىتىگە قاراپ قانۇنىي ۋە سىياسىي مۇئامىلە قىلىش بىر-بىرىدىن تامامەن پەرقلىنىدۇ.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىبنى ئۇبەيگە تۇتقان مۇئامىلىسىنى چۈشىنىشتە بۇ پەرق ئىنتايىن مۇھىم.
ئىككىنچى: ئۇھۇد غازىتىدا نېمە ئىش يۈز بەرگەن؟
ھىجرەتنىڭ ئۈچىنچى يىلى، قۇرەيش مۇشرىكلىرى بەدر ئۇرۇشىدىكى مەغلۇبىيەتنىڭ ئىنتىقامىنى ئېلىش ئۈچۈن مەدىنەگە قاراپ يۈرۈش قىلدى.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ساھابىلەر بىلەن مەسلىھەتلىشىپ، ئۇھۇد تېغى ئەتراپىدا قۇرەيش قوشۇنىغا قارشى جەڭ قىلىشنى قارار قىلدى.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام تەخمىنەن مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن يولغا چىقتى.
لېكىن يول ئۈستىدە ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇبەي ئۆزىگە ئەگەشكەن تەخمىنەن ئۈچ يۈز كىشىنى ئېلىپ، قوشۇندىن ئايرىلىپ مەدىنەگە قايتىپ كەتتى.
نەتىجىدە، مۇسۇلمانلارنىڭ جەڭ مەيدانىغا يېتىپ بارغان قوشۇنى تەخمىنەن يەتتە يۈز كىشى بولۇپ قالدى.
ئىبنى ئۇبەي ئۆزىنىڭ چېكىنىشىنى ئاقلاش ئۈچۈن مۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ:
«ئەگەر بىز جەڭ بولىدىغانلىقىنى بىلگەن بولساق، ئەلۋەتتە سىلەرگە ئەگىشەتتۇق».
قۇرئان كەرىم بۇ قىلمىشنى ئاشكارىلاپ، مۇناپىقلارنىڭ تاشقى سۆزى بىلەن ئىچكى نىيىتىنىڭ پەرقلىق ئىكەنلىكىنى بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ:(وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا ۖ قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ)
«ئۇلارغا: ئاللاھنىڭ يولىدا جەڭ قىلىڭلار ياكى ھېچ بولمىسا بىزنى دۈشمەندىن مۇداپىئە قىلىڭلار، دېيىلگەندە، ئۇلار: ئەگەر جەڭ بولىدىغانلىقىنى بىلگەن بولساق، ئەلۋەتتە سىلەرگە ئەگىشەتتۇق، دېدى».— ئال ئىمران سۈرىسى، 167-ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
بۇ ئايەت ئىبنى ئۇبەي ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشكەن مۇناپىقلارنىڭ قىلمىشىغا بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىكتۇر.
بۇ يەردە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتا شۇكى، ئۇلارنىڭ چېكىنىشى پەقەت ساننىڭ ئازىيىشىغىلا سەۋەب بولغان ھەرىكەت ئەمەس، بەلكى ئەڭ ھالقىلىق پەيتتە مۇسۇلمانلارنىڭ روھىي ھالىتىگە زەربە بېرىدىغان، قوشۇن ئىچىدە شەك پەيدا قىلىدىغان ۋە دۈشمەننىڭ ئالدىدىكى بىرلىكنى ئاجىزلىتىدىغان،ھەم دۈشمەنگە غەلبىنىڭ ئالتۇن پۇرسىتىنى سۇنغان ھەرىكەت ئىدى.
ئۈچىنچى: شۇنداق ئېغىر قىلمىشى بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى دەرھال جازالىدىمۇ؟
بۇ ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم مەقسىتى دەل مۇشۇ يەردە.
1.ئىبنى ئۇبەينىڭ ھەرىكىتى ئېغىر خىيانەتچىلىك ۋە مۇناپىقلىقنىڭ ئىپادىسى ئىدى. ئۇ جەڭگە قاتنىشىشتىن باش تارتىپلا قالماي، ئۆزىگە ئەگەشكەن يۈزلىگەن كىشىنىڭمۇ قايتىپ كېتىشىگە سەۋەب بولغانىدى.
بۇنىڭدىن باشقا، ئۇنىڭ كېيىنكى ھاياتىدا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىگە زىيان يەتكۈزىدىغان باشقا قىلمىشلىرىمۇ كۆرۈلگەن.
شۇنداقتىمۇ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇھۇد غازىتىدىن كېيىن ئۇنى دەرھال ئۆلتۈرۈشكە بۇيرۇغانلىقى ياكى ئۇنىڭغا ئالاھىدە جازا بەرگەنلىكى ھەققىدە ئىشەنچلىك مەنبەلەردە ئېنىق دەلىل يوق.
بۇنىڭدىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇنىڭ قىلمىشىنى توغرا دەپ قارىغانلىقىنى چۈشىنىشكە بولمايدۇ.
ئەكسىچە، قۇرئان كەرىم ئۇلارنىڭ قىلمىشىنى ئەيىبلىگەن.
لېكىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مۇئامىلىسىدە، ئۈممەتنىڭ ئومۇمىي مەنپەئەتىنى قوغداش مۇھىم ئىدى.
ئىبنى ئۇبەي ئىچىدە مۇناپىقلىقنى يوشۇرغان بولسىمۇ، تاشقى جەھەتتىن ئۆزىنى مۇسۇلمان دەپ كۆرسىتەتتى.
شۇڭا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام جەمئىيەتنىڭ ئىچىدە يوشۇرۇن مۇناپىقلارغا قارىتا ئۆز ئالدىغا بىر «تازىلاش ھەرىكىتى» ئېلىپ بارمىدى.
بۇ يەردە مۇھىم بىر قائىدىنى بېلىۋىلىش بەك مۇھىم: بىر كىشىنىڭ خاتا ياكى زىيانلىق قىلمىشىنى ئەيىبلەش بىلەن، ئۇنى جازالاشقا قانۇنىي ھوقۇق ۋە دەلىل بار-يوقلۇقى ئىككى ئايرىم مەسىلىدۇر.
ئىبنى ئۇبەينىڭ قىلمىشىنى قۇرئان ئەيىبلىدى. ئەمما پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى ئۆز ئالدىغا جازالاش ئارقىلىق جەمئىيەتتە يەنە بىر ئىچكى توقۇنۇش پەيدا قىلىش يولىنى تاللىمىدى.
2.جەمئىيەتنىڭ بىرلىكىنى ساقلاش
مۇناپىقلارغا قارشى ھەرىكەت قىلىشنىڭ بەزى ئەھۋاللاردا زۆرۈر بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ.
لېكىن ھەر بىر خاتالىققا دەرھال ئەڭ قاتتىق شەكىلدە جاۋاب قايتۇرۇش جەمئىيەتنىڭ مەنپەئەتىگە ماس كەلمەسلىكى مۇمكىن.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەقسىتى پەقەت بىر كىشىنى جازالاش ئەمەس، بەلكى مەدىنەدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئىمانىنى، بىخەتەرلىكىنى ۋە ئىجتىمائىي مۇقىملىقىنى قوغداش ئىدى.
شۇڭا ئىبنى ئۇبەينىڭ قىلمىشىنى چۈشىنىشتە ئۇنىڭغا قارشى قاتتىق پوزىتسىيە تۇتۇش بىلەن، ئۇنىڭغا قانداق مۇئامىلە قىلىشنىڭ ئاقىۋىتىنى ھېسابلاشنى بىر-بىرىدىن ئايرىپ قارىدى.
بۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھېكمەتلىك رەھبەرلىكىنى كۆرسىتىدىغان مۇھىم بىر تەرەپتۇر.
تۆتىنچى: ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئۇنى ئۆلتۈرۈشكە رۇخسەت سورىغاندا، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام نېمە ئۈچۈن رەت قىلدى؟
بۇ مەسىلىنى چۈشىنىشتە ئەڭ روشەن دەلىللەرنىڭ بىرى سەھىھ مۇسلىمدىكى ھەدىستۇر.
جابر ئىبنى ئابدۇللاھ رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، بىر غازاتتا مۇھاجىرلاردىن بىر كىشى ئەنسارلاردىن بىر كىشى بىلەن جېدەللىشىپ قالغاندا، ئۇلار ئۆز قەبىلىسىنى ياردەمگە چاقىرىشقا باشلىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇنى جاھىلىيەتنىڭ چاقىرىقى دەپ ئەيىبلىدى.
بۇ ۋەقەنى ئاڭلىغان ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇبەي:«ئەگەر مەدىنەگە قايتساق، ئەزىز بولغان كىشى خار بولغان كىشىنى مەدىنەدىن ھەيدەپ چىقىرىدۇ»، دېدى.
يەنى بىز پەيغەمبەر ئەلەيھىسسلامنى قوغلاپ چىقىرىمىز دېدى
بۇ سۆزدىن كېيىن ئۆمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ:
«ئى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى! ماڭا رۇخسەت قىلىڭ، بۇ مۇناپىقنىڭ بوينىنى ئۇزۇۋېتەي»، دېدى.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بولسا:
(دَعْهُ، لَا يَتَحَدَّثُ النَّاسُ أَنَّ مُحَمَّدًا يَقْتُلُ أَصْحَابَهُ)
«ئۇنى قويۇۋەت! كىشىلەر: مۇھەممەد ئۆز ساھابىلىرىنى ئۆلتۈرىدىكەن، دېمىسۇن»، دېدى.
بۇ ھەدىس ئىبنى ئۇبەينىڭ قىلمىشىدىن كېيىن ئۇنى ئۆلتۈرۈش مەسىلىسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىققانلىقىنى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ بولسا بۇنداق ھەرىكەتنىڭ ئىسلامغا ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ جەمئىيەتتىكى ئوبرازىغا ئېلىپ كېلىدىغان زىيىنىنى ئويلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ يەردە ئۈچ مۇھىم نۇقتا بار.
1. ھەر بىر ھەقىقەتنى ھەر قانداق ئۇسۇل بىلەن ئىجرا قىلىشقا بولمايدۇ
ئىبنى ئۇبەينىڭ مۇناپىقلىقى ۋە زىيانلىق پوزىتسىيەسى مەلۇم ئىدى. لېكىن ئۇنى ئۆلتۈرۈش، بولۇپمۇ ئۆزىنى مۇسۇلمان دەپ كۆرسىتىۋاتقان بىر كىشىنى ئۆلتۈرۈش، كىشىلەرنىڭ بۇ ئىشنى قانداق چۈشىنىدىغانلىقى بىلەنمۇ باغلىق ئىدى.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام پەقەت «بۇ كىشى جازاغا لايىق» دېگەن نۇقتىدىلا توختاپ قالمىدى؛ بەلكى «بۇ ھەرىكەت ئىسلامنىڭ ھەق دەۋىتىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟» دېگەن سوئالنىمۇ نەزەردە تۇتتى. ھەمدە شۇنىڭغا كۆرە مۇئامىلە قىلدى.
2. دەۋەتنىڭ مەنپەئەتىنى نەزەردە تۇتۇش
ئەگەر ئىبنى ئۇبەي ئۆلتۈرۈلگەن بولسا، دۈشمەنلەر بۇ ئىشنى ئۆزلىرىنىڭ تەشۋىقاتىغا ئىشلىتىپ، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆز ئەگەشكۈچىلىرىنى ئۆلتۈرىدىغانلىقىنى تارقىتىشى مۇمكىن ئىدى. بۇ دۈشمەنگە مۇسۇلمانلار ئارىسىدا پىتنە پەيدا قىلىش ئۈچۈن چوڭ پۇرسەت بىرەتتى
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ئېھتىماللىقنى نەزەردە تۇتۇپ، تېخىمۇ چوڭ زىياننىڭ ئالدىنى ئېلىشنى تاللىدى.
3.سەۋر قىلىش ئاجىزلىق ئەمەس
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىبنى ئۇبەينى ئۆلتۈرمەسلىكى ئۇنىڭ قىلمىشىغا قوشۇلغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. بۇ، بىر رەھبەرنىڭ غەزەپكە ئەگىشىپلا ئىش قىلماستىن، بەلكى نەتىجە ۋە ئاقىۋەتنى ھېسابلاپ قارار چىقىرىشىنىڭ مىسالىدۇر.
بۇ يەردىكى سەۋر مەسئۇلىيەتتىن قېچىش ئەمەس، بەلكى جەمئىيەتنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن تاللانغان ھېكمەتلىك يولدۇر.
بەشىنچى: بۇ ۋەقەدىن بۈگۈنكى مۇسۇلمانلار قانداق ساۋاق ئېلىشى كېرەك؟
ئىبنى ئۇبەينىڭ ۋەقەسى تارىخىي بىر ھېكايە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى رەھبەرلىك، دەۋەت، جەمئىيەتنى باشقۇرۇش ۋە ئىچكى ئىختىلاپلارنى بىر تەرەپ قىلىش جەھەتتە چوڭقۇر ساۋاقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
بىرىنچى ساۋاق: ئادەمنىڭ نىيىتىنى ئاللاھ بىلىدۇ، بىز بولسا دەلىل بىلەن ئىش قىلىمىز
ئىبنى ئۇبەينىڭ ئىچكى نىيىتىنى ئاللاھ تائالا بىلەتتى. قۇرئان كەرىم ئۇنىڭ مۇناپىقلىقىنى ئاشكارىلىغان بولسىمۇ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى ئۆز خاھىشى بويىچە جازالاشقا ئۇرۇنمىدى.
بۇنىڭدىن شۇنى ئۆگىنىمىزكى، كىشىلەرنى ئەيىبلەشتە شەخسىي گۇمان، ئاچچىق ياكى ئۆچمەنلىككە ئەمەس، دەلىل ۋە ئادالەتكە تايىنىش كېرەك.
ئىككىنچى ساۋاق: جەمئىيەتنىڭ بىرلىكىنى ساقلاش مۇھىم
ئىبنى ئۇبەي ئۈچ يۈزگە يېقىن كىشىنى ئېلىپ قايتقاندا، مۇسۇلمانلارنىڭ قوشۇنى سان جەھەتتىن ئازايدى. لېكىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەقسىتى پەقەت ئۇنى جازالاش ئەمەس، بەلكى قالغان مۇسۇلمانلارنى بىر سەپتە ساقلاش ۋە دۈشمەنگە قارشى تۇرۇش ئىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن ئىچكى نىزادىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئۇنى جازالىمىدى.
بۇ بۈگۈنكى مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىگە شۇنى ئەسلىتىدۇ: ئىختىلاپ يۈز بەرگەندە، مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۇسۇلىنىڭ ئۆزى يېڭى بىر بۆلۈنۈشنى پەيدا قىلماسلىقى كېرەك.
ئۈچىنچى ساۋاق: رەھبەرلىك غەزەپ بىلەن ئەمەس، ھېكمەت بىلەن بولىدۇ
ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئىبنى ئۇبەينى ئۆلتۈرۈش تەلىپى ئۇنىڭ ئىسلامغا بولغان ساداقىتىدىن كەلگەن ئىدى. لېكىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ قارارنىڭ ئاقىۋىتىنى باشقىچە باھالىدى.
بۇنىڭدىن شۇنى ئۆگىنىمىزكى، ياخشى نىيەت بىلەن قىلىنىدىغان ھەر بىر ھەرىكەتنىڭ نەتىجىسى ياخشى بولۇۋەرمەيدۇ. رەھبەر كىشى نىيەتنىلا ئەمەس، ھەرىكەتنىڭ كېيىنكى تەسىرىنىمۇ ھېسابلىشى كېرەك.
تۆتىنچى ساۋاق: خاتالىقنى ئەيىبلەش بىلەن ئىنسانىي مۇئامىلىنى ساقلاش بىر-بىرىگە زىت ئەمەس
بەشىنچى ساۋاق: دەۋەتتە ھېكمەت ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك نەتىجە مۇھىم
بەزىدە بىر كىشىنىڭ قىلمىشىغا دەرھال قاتتىق جاۋاب قايتۇرۇش كىشىلەرگە كۈچلۈكلۈك بولۇپ كۆرۈنۈشى مۇمكىن.
لېكىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىزگە كۈچلۈكلۈكنىڭ ھەمىشە قاتتىقلىق ئەمەسلىكىنى، بەزى ئەھۋاللاردا سەۋر قىلىش ۋە چوڭ زىياننىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ تېخىمۇ توغرا يول ئىكەنلىكىنى ئۆگەتتى.
بۇ ساۋاقنى ھەر قانداق ئەھۋالغا شەرتسىز كۆچۈرۈپ قوللىنىشقا بولمايدۇ؛ چۈنكى ھەر بىر ۋەقەنىڭ ئۆز دەلىلى، شەرتى ۋە ھۆكمى بار. لېكىن ئۇنىڭ ئاساسىي پىرىنسىپى، يەنى ئادالەت، ھېكمەت ۋە ئاقىۋەتنى نەزەردە تۇتۇش، بۈگۈنمۇ مۇھىم.
يەتتىنچى: ئىلمىي خۇلاسە — پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام نېمە ئۈچۈن ئۇنى ئۆلتۈرمىدى؟
بۇ سوئالغا جاۋاب بەرگەندە، ئۇھۇد غازىتىدىكى چېكىنىش ۋە كېيىنكى يىللاردا يۈز بەرگەن باشقا ۋەقەلەرنى بىر-بىرىگە ئارىلاشتۇرۇۋەتمەسلىك كېرەك.
ئىبنى ئۇبەينىڭ ئۈچ يۈزگە يېقىن كىشىنى ئېلىپ جەڭدىن قايتىشى قۇرئاندا ئەيىبلەنگەن.
لېكىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇنى ئۆلتۈرۈشكە بۇيرۇغانلىقىغا ئىشەنچلىك دەلىل يوق.
ئەكسىچە، سەھىھ مۇسلىمدىكى ھەدىس ئۇنىڭ باشقا بىر ۋەقەدە مۇناپىق دەپ قارالغان ئىبنى ئۇبەينى ئۆلتۈرۈش تەلىپىنى رەت قىلىپ، «كىشىلەر مۇھەممەد ئۆز ساھابىلىرىنى ئۆلتۈرىدىكەن، دېمىسۇن» دېگەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىدۇ.
شۇڭا بۇ ۋەقەنىڭ ئەڭ مۇھىم مەزمۇنىنى مۇنداق يىغىنچاقلاشقا بولىدۇ:
1. ئادالەت: خاتالىقنى خاتالىق دەپ تونۇش ۋە ئۇنى قۇرئاننىڭ ئۆلچىمى بىلەن باھالاش.
2. ھېكمەت: ھەرىكەتنىڭ ئىسلامغا، دەۋەتكە ۋە جەمئىيەتكە ئېلىپ كېلىدىغان نەتىجىسىنى ھېسابلاش.
3.بىرلىك: ئىچكى توقۇنۇشنى چوڭايتىپ، مۇسۇلمانلارنى ئۆزئارا قان تۆكۈشكە ئېلىپ بارىدىغان يوللاردىن ساقلىنىش.
4.شەرىئەتكە بويسۇنۇش: شەخسىي ھېسسىيات بىلەن ئەمەس، ئاللاھنىڭ ھۆكمى ۋە پەيغەمبەرلىك رەھبەرلىكىنىڭ يولى بىلەن ئىش قىلىش.
ئاخىرقى خۇلاسە: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىبنى ئۇبەيگە تۇتقان پوزىتسىيەسى، ئۇنىڭ خاتالىقىغا كۆز يۇمۇش ئەمەس، بەلكى ئادالەتنى ساقلاش بىلەن بىرگە، ئىسلامنىڭ دەۋەت مەنپەئەتىنى، مۇسۇلمانلارنىڭ بىرلىكىنى ۋە ھەرىكەتنىڭ ئاقىۋىتىنى نەزەردە تۇتقان ھېكمەتلىك رەھبەرلىكنىڭ بىر مىسالىدۇر.
نىدا دەۋەت مەركىزى
